• << Terug

    Minder vlinders door stikstof

    Door Ruud van Cuijk, 2019-10-06 11:12:57
    De Vlinderstichting 30-SEP-2019 - Het is volop in het nieuws. Stikstof daalt neer in bermen, parken en natuurgebieden en zorgt voor een groot verlies aan biodiversiteit. De Commissie Remkes heeft gesignaleerd dat er behoefte is aan betere monitoring van deze veranderingen. Daarmee kan ook herstel van biodiversiteit bij afname van de stikstofbelasting in beeld worden gebracht. Voor vlinders zijn er al veel gegevens voorhanden.

    Het Landelijk Meetnet Vlinders verzamelt al dertig jaar gedetailleerd gegevens, ook in en over Natura 2000-gebieden. Hierdoor hebben we een goed beeld van de gevolgen van de stikstofdepositie. Door het neerdalen van stikstofverbindingen als ammoniak en nitraat wordt de bodem verrijkt met meststoffen. Die leiden ertoe dat planten die houden van veel stikstof, zoals brandnetels en braam, extra hard kunnen groeien. Zij overwoekeren dan vele plantensoorten die juist graag groeien onder stikstofarme omstandigheden. Vaak zijn dit planten waar vlinders en rupsen van afhankelijk zijn, zoals viooltjes of klokjesgentiaan. Tegelijkertijd betekent dit dat open plekjes, waar vlinders en hun rupsen graag opwarmen, onder een dikke laag gras, mos of brandnetels verdwijnen. Daarnaast leidt veel stikstof tot een verhoogde sterfte bij rupsen van ook algemeen voorkomende soorten (vergelijk het met als mens alleen nog maar patat eten: je hebt veel voedselrijk eten, maar het is uiteindelijk niet goed voor je). Een paar soorten houden juist wel erg van brandnetels, deze soorten kunnen toenemen. Omdat vrijwilligers van De Vlinderstichting al dertig jaar vlinders tellen in Nederland, kunnen we deze veranderingen ook zien gebeuren. Het totaal aantal vlinders is met de helft afgenomen (al zijn daarvoor ook andere factoren mede-verantwoordelijk), en de verhouding tussen stikstofminnende en stikstof mijdende vlinders is steeds meer opgeschoven in de richting van stikstofminnende soorten: minder heivlinders (leadfoto) en groot Dikkopjes, meer klein koolwitjes. Of in indicatortermen: de stikstof indicator stijgt. Deze indicator voor stikstof werkt niet alleen landelijk, maar ook op het detail van Natura 2000-gebieden.

    Het klein koolwitje is een stikstofminnende vlinder (Bron: Kars Veling)

    Links: Landelijke Stikstof Indicator Vlinders: stikstof minnende vlinders (met een hoge waarde) worden relatief talrijker dan stikstof mijdende soorten (met een lage waarde) Rechts: Landelijke Zuur Indicator Vlinders: vlinders met een voorkeur voor zure omstandigheden (een lage waarde) worden relatief talrijker dan soorten met een voorkeur voor basische omstandigheden (met een hoge waarde) (Bron: De Vlinderstichting)

    Stikstofindicator Vlinders voor drie gebieden in Noord-Brabant: Loonse en Drunense Duinen (rood), Deurne (geel) en Strabrechtse Heide (groen) (Bron: De Vlinderstichting)

    Omdat vlinders door hun korte generatietijd bijzonder snel reageren op veranderingen in hun omgeving, zijn ze een ideaal instrument om te kijken hoe de stikstofdepositie (of de afname daarvan) doorwerkt op de biodiversiteit van natuurgebieden, waaronder Natura 2000-gebieden. In opdracht van de provincies Noord-Brabant en Noord-Holland heeft De Vlinderstichting de bruikbaarheid van tel routes kunnen aantonen. Voor Noord-Holland is berekend dat voor drie Natura 2000-gebieden het huidige aantal vlinderroutes toereikend is, terwijl er bij de zes andere Natura 2000-gebieden twee tot vier extra telroutes nodig zijn (de Waddenzee buiten beschouwing gelaten). Kortom: het vlinder meetnet is nu al een betrouwbare basis voor een stikstof indicator en met een kleine extra inspanning kan zelfs per Natura 2000-gebied de verandering in de hoeveelheid stikstof worden gevolgd.

    Het Landelijk Meetprogramma Vlinders wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van LNV en is onderdeel van het Netwerk Ecologische Monitoring.

    Tekst: Chris van Swaay, Michiel Wallis de Vries & Henk de Vries, De Vlinderstichting
    Foto's: Kars Veling
    Grafieken: De Vlinderstichting